Το Πένθος των Παιδιών και η Σιωπή των Ενηλίκων

Το πένθος είναι μια εσωτερική εργασία που στοχεύει στην επανένταξη του ανθρώπου στη ζωή μετά από μια σημαντική ρήξη. Όμως, όταν η απώλεια αφορά ένα παιδί, συχνά μένει αόρατη ή παρερμηνεύεται. 

1. Η Αόρατη Απώλεια του Παιδιού 

     Η αλήθεια είναι ότι η απώλεια —είτε πρόκειται για θάνατο αγαπημένου προσώπου, είτε για διαζύγιο, είτε για την αλλαγή κοινωνικής θέσης , είτε για μετανάστευση — διαρρηγνύει τον δεσμό και την αίσθηση ασφάλειας, ειδικά σε εκείνη την ηλικία που ο κόσμος είναι ακόμα υπό κατασκευή.

     Η κοινωνική πίεση να "ξεπεραστεί" η θλίψη είναι ακόμα ισχυρότερη, όταν πρόκειται για μια παιδική ψυχή, με την εσφαλμένη πεποίθηση ότι τα παιδιά ξεχνούν εύκολα ή δεν καταλαβαίνουν. 

2. Η Γλώσσα του Παιδικού Πένθους: Πράξεις Αντί Λέξεων 

• Το Σώμα Πρώτα Αντιδρά: Όπως και στους ενήλικες, το σώμα του παιδιού αντιδρά πρώτο: διαταραχές ύπνου ή όρεξης, πονοκέφαλοι, επιστροφή σε προηγούμενες συμπεριφορές (π.χ. πιπίλισμα δαχτύλου, ενούρηση) — η λεγόμενη παλινδρόμηση.
• Το Παιχνίδι ως Επεξεργασία: Το παιχνίδι γίνεται το «εργαστήρι» της απώλειας. Το παιδί μπορεί να αναπαράγει επανειλημμένα τη σκηνή του αποχωρισμού ή της αρρώστιας, όχι για να μας πει ότι είναι καλά, αλλά για να επεξεργαστεί τον πόνο της θλίψης και να δοθεί μορφή σ’ αυτό που του συνέβη.
• Θυμός και Ενοχή: Τα στάδια του πένθους, όπως τα περιέγραψε η Kübler-Ross, δεν είναι γραμμικά. Ο θυμός και η άρνηση εκφράζονται συχνά ως επιθετικότητα, κακές επιδόσεις στο σχολείο ή κρίσεις. Το παιδί μπορεί να νιώθει ενοχή, πιστεύοντας ότι αυτό προκάλεσε την απώλεια (μαγική σκέψη).

Το πένθος δεν είναι πάντα θρήνος ή δάκρυ, ειδικά για τα παιδιά. Ενώ ο ενήλικας έχει τη δυνατότητα να εκφράσει το πένθος ως αφήγηση , το παιδί το βιώνει ως προλεκτικό συναίσθημα και κλονισμό του νοήματος. 

3. Η Σιωπή των Ενηλίκων ως Δεύτερη Απώλεια 

Οι ενήλικες, στην προσπάθειά τους να προστατεύσουν τα παιδιά από τον πόνο, συχνά δημιουργούν σιωπηλούς τοίχους. Αποφεύγουν να χρησιμοποιούν τις λέξεις "πέθανε" ή "χωρίσαμε", μιλώντας για τον εκλιπόντα σε παρελθόντα χρόνο. Αυτή η σιωπή, όμως, έχει δύο οδυνηρά αποτελέσματα: 

1. Ακύρωση του Πένθους: Το παιδί αισθάνεται ότι η απώλειά του δεν αναγνωρίζεται κοινωνικά. Αυτό οδηγεί σε ακατονόμαστο πένθος (disenfranchised grief) , όπου το παιδί νιώθει «αμήχανο ή ακόμα και ένοχο, σαν να μην έχει δικαίωμα στη λύπη του».
2. Διάβρωση της Εμπιστοσύνης: Η αποφυγή της αλήθειας τραυματίζει τη βασική εμπιστοσύνη του παιδιού προς τον κόσμο και τους φροντιστές του. Το παιδί, παρόλο που δεν μπορεί να κατονομάσει τη λύπη, αντιλαμβάνεται ότι κάτι λείπει , αλλά δεν του επιτρέπεται να το πει, χάνοντας την ικανότητα να αναπαύεται εσωτερικά.

4. Η Δύναμη της Αλήθειας και της Μνήμης 

• Δίνοντας Σχήμα: Το παιδί χρειάζεται να δοθεί μορφή σ’ αυτό που συνέβη μέσω της αναγνώρισης. Οι μικρές πράξεις και τα προσωπικά τελετουργικά (π.χ. ζωγραφιές, γράμματα, το άναμμα ενός κεριού, η διατήρηση ενός αντικειμένου) είναι κρίσιμα για την επιβίωση του δεσμού και τη σταδιακή προσαρμογή σε έναν κόσμο χωρίς την παρουσία του αγαπημένου.
• Η Αλήθεια ως Καταφύγιο: Όταν οι ενήλικες μιλούν με απλά, ειλικρινή λόγια για το τι συνέβη, προσφέρουν το ασφαλές καταφύγιο που χρειάζεται το παιδί για να αντέξει την αβεβαιότητα. Η αγάπη, όπως και το πένθος, δεν μπορεί να πονά και να ταπεινώνει, ούτε να κρύβεται.
• Η Μνήμη ως Συνοδοιπόρος: Το παιδί πρέπει να μάθει να συνεχίζει χωρίς να προδίδει τη μνήμη. Όπως και στους ενήλικες, ο χαμένος άνθρωπος γίνεται συνοδοιπόρος, αθέατος αλλά παρών , όχι πια ως εκείνος που ήταν, αλλά ως νοητικό ίχνος που συνεχίζει να το διαμορφώνει.

Η ψυχική ανθεκτικότητα του παιδιού, όπως και του ενήλικα, δεν στηρίζεται στην αποφυγή του πόνου, αλλά στην αποδοχή και τη συνειδητή παραμονή στη μνήμη. 

5. Συμπέρασμα: Το Δικαίωμα στην Πληρότητα 

Το παιδικό πένθος δεν ζητά λύση , ζητά χώρο να υπάρξει χωρίς κρίση. Η απώλεια της αθωότητας ή της αίσθησης παντοδυναμίας είναι μέρος της πορείας. 

     Το ουσιαστικό δώρο που μπορούμε να προσφέρουμε δεν είναι η λήθη, αλλά η δυνατότητα να μεταβολίσουμε τον πόνο σε σοφία και η γενναιότητα να αντικρίσουμε την απώλεια χωρίς να την αποσιωπήσουμε. Δίνοντας φωνή στο πένθος του παιδιού, το βοηθάμε να ανακατασκευάσει το νόημα και να βρει τη δική του εσωτερική αξία που είναι αδιαπραγμάτευτη μέσα στον κόσμο.

Από την Εύη Ροδά

*Η Εύη Ροδά εργάζεται στον δημόσιο τομέα. Σπούδασε Νομική, Παιδαγωγικά και Συμβουλευτική Επαγγελματικού Προσανατολισμού και είναι κάτοχος MSc στη Διοίκηση & Ηγεσία, με ακαδημαϊκό ενδιαφέρον στη Συναισθηματική Νοημοσύνη καιτην Ψυχική Ανθεκτικότητα.